Het gebruik van kernmodel en methode - een casus

Uit ROSA Wiki
Ga naar: navigatie, zoeken

Op deze pagina lichten we de Methode KOI toe aan de hand van een concrete (maar fictieve[1]) casus: digitaal aanmelden in het MBO.

De totstandkoming van een domeinmodel

De werkwijze voor de totstandkoming van een domeinmodel is in hoofdlijnen als volgt:

  1. Bepalen domeinobjecten
  2. Bepalen relaties tussen domeinobjecten
  3. Bepalen indirecte relaties op basis van het semantisch model

In het kader van digitaal aanmelden worden bij de aanmelding van een onderwijsvolger in het MBO gegevens uitgewisseld tussen DUO en de onderwijsvolger. Het opstellen van het domeinmodel voor deze gegevensuitwisseling kan er als volgt uitzien:

Bepalen domeinobjecten

Kernmodel onderwijsinformatie

Het toepassingsgebied van de gegevensuitwisseling is (digitale) aanmelding in het MBO. Om een aanmelding te kunnen behandelen, heeft de MBO-instelling behoefte aan informatie over de vooropleidingen van de potentiële deelnemer. Het Kernmodel Onderwijsinformatie biedt een eerste ingang om te bepalen welke domeinobjecten hierbij van belang zijn.

Semantisch model vooropleiding.png

Vooropleidingen zijn een bijzondere verschijningsvorm van 'Deelname' uit het Kernmodel Onderwijsinformatie, namelijk die opleidingsdeelnames die in het verleden plaatsgevonden hebben. Het semantisch model definieert 'Vooropleiding' ook als zodanig (hier niet weergegeven), en laat daarnaast zien welke begrippen zich 'in de buurt van' het begrip vooropleiding bevinden (zie de figuur hiernaast).

Naast 'vooropleiding' (=deelname) en 'onderwijsvolger' worden, op basis van gesprekken met de opdrachtgever en andere betrokkenen, 'resultaat' en 'onderwijsinstelling' aan de hand van het Kernmodel Onderwijsinformatie door de analist onderkend als sleutelconcepten in dit probleemdomein . Dat betekent dat we de volgende domeinobjecten hebben voor de gegevensuitwisseling rondom digitaal aanmelden in het MBO:

Domeinobjecten voor digitaal aanmelden (MBO)

Bepalen relaties tussen domeinobjecten

Het is van belang om de juiste relaties tussen de domeinobjecten te identificeren, vanuit het perspectief van het probleemdomein c.q. de opdrachtgever. Het weglaten of juist introduceren van een relatie kan als gevolg hebben dat het model niet de juiste behoefte representeert. In het kader van digitaal aanmelden in het MBO zijn onder andere de volgende scenario’s mogelijk:

Scenario 1:

Domeinmodel digitaal aanmelden (MBO) - scenario 1

Het volgende wordt met de relaties uitgedrukt:

  • Onderwijsvolger - Vooropleiding: Vooropleidingen die de onderwijsvolger volgt of heeft gevolgd;
  • Vooropleiding - Onderwijsinstelling: De onderwijsinstelling waar de onderwijsvolger de vooropleiding volgt of heeft
  • Vooropleiding - Onderwijsresultaat: Het onderwijsresultaat dat de onderwijsvolger heeft behaald voor de gevolgde vooropleiding.

In dit scenario bestaat er geen expliciet verband tussen onderwijsinstelling en onderwijsresultaat, althans wordt dat verband niet relevant geacht. Dat maakt het domeinmodel (en daarmee de uiteindelijke implementatie van de gegevensuitwisseling) relatief eenvoudig: de vooropleiding staat centraal, de rest 'hangt daaraan vast'. Wanneer het echter belangrijk is om te weten aan welke onderwijsinstelling een bepaald resultaat is behaald, voldoet dit model niet. Wanneer een deel van een vooropleiding (bijvoorbeeld een keuzevak in het HO) gevolgd werd aan een andere instelling, zal die informatie niet meer te herleiden zijn uit op basis van dit model uitgewisselde gegevens[2]


Scenario 2:

Domeinmodel digitaal aanmelden (MBO) - scenario 2

Het volgende wordt met de relaties uitgedrukt:

  • Onderwijsvolger - Vooropleiding: Vooropleidingen die de onderwijsvolger volgt of heeft gevolgd;
  • Vooropleiding - Onderwijsinstelling: De onderwijsinstelling waar de onderwijsvolger de vooropleiding volgt of heeft gevolgd;
  • Vooropleiding - Onderwijsresultaat: Het onderwijsresultaat dat de onderwijsvolger heeft behaald voor de gevolgde vooropleiding;
  • Onderwijsinstelling - Onderwijsresultaat: De onderwijsinstelling waar de onderwijsvolger het onderwijsresultaat heeft behaald.

In dit scenario wordt de relatie tussen onderwijsinstelling en onderwijsresultaat expliciet onderkend. Er ontstaat hiermee een complexer model met een 'driehoeksrelatie' tussen Vooropleiding, Onderwijsinstelling en Onderwijsresultaat. Hierdoor hangt niet langer alle informatie rechtstreeks aan een vooropleiding en is het bijvoorbeeld mogelijk om vanuit een vooropleiding via een onderwijsresultaat bij een (andere) onderwijsinstelling terecht te komen. Hiermee kan invulling gegeven worden aan de behoefte om informatie over keuzevakken e.d. uit te wisselen (zie scenario 1).


Scenario 3:

Domeinmodel digitaal aanmelden (MBO) - scenario 3

Het volgende wordt met de relaties uitgedrukt:

  • Onderwijsvolger - Vooropleiding: Vooropleidingen die de onderwijsvolger volgt of heeft gevolgd;
  • Onderwijsvolger - Onderwijsresultaat: Onderwijsresultaten die een onderwijsvolger heeft behaald;
  • Vooropleiding - Onderwijsinstelling: De onderwijsinstelling waar de onderwijsvolger de vooropleiding volgt of heeft gevolgd;
  • Onderwijsresultaat - Onderwijsinstelling: De onderwijsinstelling waar de onderwijsvolger het onderwijsresultaat heeft behaald.

In dit scenario wordt veel meer vanuit de onderwijsvolger geredeneerd dan vanuit de vooropleiding. Bij een onderwijsvolger hoort (1) een lijst van vooropleidingen en de instellingen waar die vooropleidingen zijn gevolgd, en (2) een lijst van onderwijsresultaten en de instellingen waar die resultaten zijn behaald. Het verband tussen vooropleiding en onderwijsresultaat ontbreekt. Met andere woorden: uit gegevens die worden uitgewisseld op basis van dit model, zal niet te achterhalen zijn welk resultaat de onderwijsvolger heeft behaald voor een bepaalde vooropleiding, alleen dat er een bepaald resultaat is behaald, en dat er een bepaalde vooropleiding is gevolgd.


Bepalen indirecte relaties op basis van het semantisch model

In veel gevallen is er voor een relatie tussen twee domeinobjecten geen directe relatie tussen de overeenkomstige begrippen in het semantisch model. Er zijn dan wel één of meerdere indirecte relaties tussen deze begrippen. Een relatie tussen twee domeinobjecten komt dus overeen met een 'route' (direct of indirect) in het semantisch model. Verschillende routes kunnen leiden tot een andere betekenis van de relatie tussen de domeinobjecten. Het is daarom belangrijk om deze routes af te leiden uit het semantisch model en de juiste route te kiezen met de juiste betekenis voor de betreffende gegevensuitwisseling.

Voorbeeld 1:

Er is in het semantisch model geen directe relatie tussen de domeinobjecten ‘Onderwijsvolger’ en ‘Onderwijsresultaat’ (zie scenario 3). Onder andere de volgende routes zijn mogelijk:

Route 1:

Indirecte relaties - route 1.png

Route 2:

Indirecte relaties - route 2.png

In het MBO is het mogelijk als zogenaamde 'examendeelnemer' enkel en alleen examen te doen aan een MBO-instelling. Er wordt door de betreffende deelnemer geen onderwijs gevolgd aan deze onderwijsinstelling. Als aangenomen wordt dat er voor sommige deelnemers geen 'Opleidingdeelname' is, dan worden via route 1 niet alle onderwijsresultaten meegenomen. De juiste route loopt in dat geval via het opleidingaanbod van de onderwijsinstelling (route 2).

Voorbeeld 2:

Een op deze manier volledig uitgewerkt model voor scenario 2 ziet er als volgt uit:

Domeinmodel digitaal aanmelden (MBO) - scenario 2 route 2.png

In dit uitgewerkte scenario valt op dat de objecten Opleidingdeelname en Onderwijsovereenkomst in meerdere indirecte relaties voorkomen. In een verdere uitwerking van het model worden deze dubbelingen, met behoud van alle (in)directe relaties, verwijderd:

Domeinmodel digitaal aanmelden (MBO) - genormaliseerd.png

Voetnoten

  1. De casus DAF MBO is door de werkgroep gebruikt om de uitgangspunten van de methode KOI en de opbouw van het semantisch model te toetsen. Op deze pagina wordt een fictieve uitwerking van een gegevensuitwisseling voor digitaal aanmelden in het MBO gepresenteerd, ter illustratie van de verschillende stappen in de methode KOI. De gepresenteerde scenario´s en afwegingen houden echter geen direct verband met de opzet van de voorziening DAF MBO en de bijbehorende berichten.
  2. De tussenliggende begrippen in het semantisch model zijn weliswaar relevant, maar vormen niet de essentie van de informatie die de MBO-instelling nodig heeft voor het verwerken van de aanmelding. We komen ze later weer tegen als we de relaties tussen de domeinobjecten beschouwen. Of dit een probleem is, is volledig afhankelijk van het probleemdomein. Wanneer we in een VO-context PO-vooropleidingsgegevens verwachten zal dit een minder belangrijk punt zijn dan wanneer we in een HO-context gegevens van eerdere HO-opleidingen willen hebben.

Zie ook