GEMMA Informatiearchitectuur
Uit GEMMA Wiki
Inhoud |
Inleiding
Aanleiding en reikwijdte
GEMMA, de GEMeentelijke Model Architectuur, is een uitwerking van de NORA (Nederlandse Overheid Referentie Architectuur) en vormt de domeinarchitectuur voor gemeenten. De GEMMA vormt dus de basis voor de architectuur van een individuele gemeente en is richtinggevend bij het realiseren van de elektronische overheid. GEMMA bestaat uit een aantal onderdelen. In het nu voorliggende document wordt de GEMMA-informatiearchitectuur beschreven Belangrijke ontwikkelingen die het nodig maken om de gemeentelijke informatiearchitectuur te beschrijven zijn:
- De gemeenten gaan zich ontwikkelen tot dé poort tot de overheid;
- De overheid die gezien wordt als een federatief stelsel van samenwerkende organisaties;
- De start van het Nationaal Uitvoerings Programma Dienstverlening en e-overheid (NUP) dat als landelijk programma de prioriteiten aangeeft waarmee gemeenten moeten gaan aansluiten op landelijke e-overheidsvoorzieningen;
- De ambities voor de verdere digitalisering van de gemeente inclusief het zaak- en procesgericht werken;
- De geleidelijke invoering van een servicegerichte architectuur binnen de overheid;
- Algemene ontwikkelingen en trends op het vlak van Europese wet- en regelgeving en ICT.
De GEMMA-Informatiearchitectuur gaat uit van het landelijke beleid en de landelijke planning voor de e-overheid. Belangrijk is het NUP waarin de prioriteiten en de planning van de e-Overheid zijn opgenomen. De hier beschreven architectuur is niet vrijblijvend maar al op korte termijn richtinggevend bij de ontwikkeling van de gemeentelijke informatiehuishouding. Die richting wordt gewezen met behulp van principes, modellen en standaarden. De GEMMA-informatiearchitectuur gaat over informatiefuncties, gegevens, applicaties en landelijke voorzieningen die kunnen worden ingezet bij de dienstverlening aan klanten: burgers, bedrijven en instellingen. Bij dienstverlening kan het gaan om een expliciet verzoek (bijvoorbeeld een vergunningsaanvraag of een algemene informatievraag) of een impliciet verzoek (bijvoorbeeld het attenderen van een burger dat het paspoort binnenkort verloopt). Informatiearchitectuur gaat ook over het verzamelen en beheren van de gegevens die voor deze dienstverlening nodig zijn, zoals landelijke en lokale basis- en zaakgegevens.
Doel en doelgroep
De voorliggende informatiearchitectuur is een kader voor de gemeentelijke informatievoorziening. Doel is de ondersteuning van de gemeentelijke dienstverleningsprocessen. Zo‟n kader moet voldoende generiek zijn om voor langere tijd bruikbaar te zijn voor meerdere gemeenten, maar moet ook voldoende richting geven bij het daadwerkelijk realiseren van de gemeentelijke informatievoorziening. Gekozen is voor een opzet die aansluit op de andere GEMMA architectuurdocumenten en tegelijkertijd compact en toch voldoende normatief is. De doelgroep bestaat uit degenen die zich bezig houden met het thema elektronische overheid (e-overheid). Dat kunnen I&A-managers, architecten, ontwerpers, adviseurs en projectleiders zijn, maar ook proceseigenaren.
Gebruik van het document
De voorliggende GEMMA-Informatiearchitectuur is als een landelijke referentie ontwikkeld. Het is een generieke architectuur die door de gemeente moet worden vertaald naar de eigen lokale situatie.
Figuur 1: Vertaling naar de gemeentelijke situatie
Bij het maken van zo'n vertaling, dus bij het opstellen van een eigen architectuur, is het belangrijk de volgende vragen te beantwoorden:
- Wat zijn belangrijke lokale beleidsthema's waarbij inzet van ICT de gemeente helpt om helpen haar doelstellingen te realiseren?
- Welke ambities heeft de gemeente zelf ten aanzien van het thema e-overheid?
- Welke sourcingstrategie volgt de gemeente waarbij het gaat om welke ICT processen, diensten en voorzieningen men in huis wil houden en welke men wil uitbesteden. Wil men zelfstandig uitbesteden aan marktpartijen of kiest men voor een samenwerkingverband met andere gemeenten?
- Welke leveranciersbeleid heeft de gemeente? Streeft men naar zo min mogelijk ict-leveranciers of volgt men juist een “multi-vendor” inkoopbeleid?
- Wat zijn de mogelijkheden in termen van geld, menskracht, kennis en aandacht van bestuur, management en uitvoering?
- Wat is de bestaande situatie met betrekking tot de eigen ICT-voorzieningen?
- Welk technologiebeleid volgt de gemeente in verband met de inpasbaarheid van software op de technische infrastructuur en in het technisch beheer?
- Wat is het gemeentelijk beleid ten aanzien van open en closed software?
- Aan welke aanvullende eisen moet de benodigde software voldoen?
De gemeentelijke vertaling van GEMMA resulteert idealiter in een eigen gemeentelijke informatiearchitectuur. Deze gemeentelijke architectuur vormt op haar beurt het kader waarbinnen nieuwe gemeentelijke projecten een project startarchitectuur moeten opleveren. De aanpak waarbij een architectuur op een lager niveau telkens een uitwerking is van een architectuur op het bovenliggende niveau wordt ook wel het Matroesjka-model genoemd. Dit naar analogie van de Russische poppetjes die ieder voor zich weer passen in een poppetje van een bovenliggende maat.
Figuur 2: Matroesjka-model: aaneensluitende architecturen
Relatie tot andere architecturen en onderdelen
De NORA
De NORA vormt voor de e-overheid het landelijke architectuurkader dat in de GEMMA wordt vertaald naar het gemeentelijke domein. GEMMA vormt dus het gemeentelijke architectuurkader. Het legt andere accenten dan de NORA omdat het bedoeld is om specifieker te sturen en omdat gemeenten op bepaalde punten niet met andere overheidsorganisaties te vergelijken zijn. Een punt waarop gemeenten zich onderscheiden is het zeer brede productassortiment, met per product vaak relatief weinig uitvoerende medewerkers. Gemeentes maken daarbij van oudsher gebruik van taakspecifieke toepassingen. Een ander punt wat gemeentes bijzonder maakt is dat zij dé poort tot de gehele overheid vormen en dus meer dan alleen haar eigen producten moeten ontsluiten. GEMMA moet op termijn als een zelfstandige architectuur door gemeenten gebruikt kunnen worden. Omdat GEMMA nog in ontwikkeling is zijn niet alle noodzakelijke deelterreinen voldoende gemeentespecifiek uitgewerkt. Zo zijn beveiligingsaspecten zeer belangrijk maar in deze versie van de GEMMA informatiearchitectuur nog onderbelicht. Voor een aantal onderdelen wordt daarom nog verwezen naar de NORA (zie bijlage F).
De GEMMA-producten
GEMMA is een familie van architectuurproducten. De belangrijkste producten zijn:
- Handreiking Strategie e-Gemeente;
- GEMMA Thema's en Kernprincipes;
- GEMMA procesarchitectuur;
- Referentiemodel Stelsel van Gemeentelijke Basisgegevens (RSGB);
- het Referentiemodel Zaken (RGBZ);
- Uitwisselingsformaat (StUF);
- Het document “Werken onder Architectuur”;
- de voorliggende GEMMA Informatiearchitectuur.
De Thema's en Kernprincipes zijn bepalend voor de GEMMA Procesarchitectuur en de GEMMA Informatiearchitectuur. Bij gebruik van de Gemma Informatie architectuur moeten altijd de GEMMA Thema's en Kernprincipes als bovenliggend kader worden meegenomen. In hoofdstuk 2, Informatiearchitectuur principes, worden per thema de principes van de Informatiearchitectuur behandeld.
De architectuurgebieden
De bedrijfsarchitectuur, waarvan de GEMMA procesarchitectuur deel uitmaakt, bepaalt de Informatiearchitectuur en daarmee de behoefte aan informatievoorzieningen. In de ontwerpfase wordt daarom van boven (organisatie, diensten/producten, processen) naar beneden geredeneerd (applicaties, gegevens, informatie). Andersom bepaalt de informatiearchitectuur (en in het verlengde daarvan de technische architectuur) de inhoud en de mogelijkheden van de bedrijfsarchitectuur.
Figuur 3: Architectuurgebieden
De GEMMA Informatiearchitectuur beschrijft niet de Technische architectuur. Wel worden de koppelvlakken tussen de Informatiearchitectuur en de Technische architectuur aangegeven.
GEMMA in de toekomst
Gemeenten zijn constant in ontwikkeling. Er komen steeds nieuwe taken, verantwoordelijkheden en uitdagingen. Dat zal de komende jaren eerder meer dan minder worden. Iedere stap in de richting van het verbeteren van de dienstverlening en het verminderen van de administratieve lasten leidt tot nieuwe uitdagingen en keuzes. Ook de GEMMA wordt voortdurend verder ontwikkeld. Doel is steeds het hoofd te bieden aan de uitdagingen waar gemeenten voor staan. Zo is de GEMMA de afgelopen jaren gegroeid van een set onafhankelijk van elkaar ontwikkelde standaarden en modellen, naar een steeds meer coherente set van architectuurmodellen en standaarden. Bij de toekomstige ontwikkeling van de GEMMA zal naar verwachting extra aandacht zijn voor:
- Een betere afstemming tussen en uitdieping van de verschillende onderdelen van de GEMMA. Steeds meer zaaktypen(1) uit de zaaktypecatalogus zullen gekoppeld worden aan de e-processen en de e-formulieren. Daarmee wordt het mogelijk om vanuit de processen een verbinding te maken naar de systemen uit de informatiearchitectuur, en zelfs naar concrete StUF-berichten. Door deze betere afstemming kan de graad van standaardisatie verder toenemen wat tot een vergroting van de interoperabiliteit leidt;
- De scope van GEMMA wordt uitgebreid. Nu is de scope van de meeste GEMMA onderdelen beperkt tot dienstverlening aan individuele klanten. Er is echter steeds meer vraag naar kaders voor thema‟s die hier buiten vallen, zoals bijvoorbeeld handhaving en proactieve dienstverlening;
- Geografische gegevens en de daarbij behorende voorzieningen zullen meer aandacht gaan krijgen binnen de informatiearchitectuur. Geografische informatie speelt een steeds belangrijker rol en moet worden afgestemd op administratieve gegevens. Een voorbeeld hiervan is een reeds gestart project om de StUF standaard uit te breiden zodat hiermee ook geografische gegevens kunnen worden uitgewisseld conform de bestaande geografische standaarden;
- Het werken in federatief verband neemt toe. Dat heeft gevolgen voor de gemeentelijke informatiehuishouding. De verdeling van taken en voorzieningen binnen de diverse overheidslagen zal de komende jaren steeds meer uitkristalliseren, inclusief de daarbij behorende noodzaak om gestandaardiseerd gegevens uit te wisselen. Binnen deze versie van de GEMMA is rekening gehouden met deze ontwikkeling. De uitkomsten van een aantal lopende en nog te starten ontwikkeltrajecten zijn echter nog niet altijd duidelijk en nog niet alle benodigde standaarden zijn al beschikbaar. Te zijner tijd zal een nadere uitwerking op onderdelen nodig zijn;
- De standaarden(2) en modellen zullen minder vrijblijvend en het gebruik zal toetsbaar gemaakt worden. Er kan dan worden geconstateerd wie wel en wie niet aan de GEMMA standaarden voldoet en kan een vorm van certificering worden toegepast . Een voorbeeld hiervan is de voorgenomen compliancy-voorziening voor de StUF-standaard.
(1) Begrippen worden toegelicht in Bijlage H: Begrippenlijst. (2) Zie voor standaarden de Bijlage G: Standaarden.
Opzet van de GEMMA Informatiearchitectuur
In de volgende hoofdstukken worden de onderdelen van de GEMMA-informatiearchitectuur beschreven:
- Hoofdstuk 2 beschrijft per thema de principes, die de inrichting bepalen van de gemeentelijke informatiehuishouding.
- Hoofdstuk 3 behandelt de nieuwe platen van de GEMMA-informatiearchitectuur. In die platen wordt de gemeente gepositioneerd als onderdeel van de federatieve overheid.
- Onderwerp van hoofdstuk 4 is de Frontoffice en de informatiefuncties die nodig zijn om klantcontacten af te handelen.
- Generieke informatiefuncties, die dienstbaar zijn aan zowel de Frontoffice als de Backoffice, worden beschreven in hoofdstuk 5: de Midoffice.
- Tenslotte worden in hoofdstuk 6 de informatiefuncties en applicaties van de Backoffice behandeld.
- Het document sluit af met een uitgebreid naslagwerk in de vorm van bijlagen. Daarin zijn bijvoorbeeld opgenomen: principes per informatiefunctie, standaarden, afkortingen- en begrippenlijst en bronnen.
